Radyoterapinin Yan Etkileri: İshal, Bitkinlik, Saç Dökülmesi, Bulantı, Ağrı

- 26 Nisan 2017

Radyoterapinin yan etkileri ve etkili çözüm önerileri. İshal, bitkinlik, saç dökülmesi (kellik), bulantı, cilt ve deri üzerindeki etkileri, yutma sorunları, ağrı ve yangılar yan etkilerine karşı neler yapmalısınız.

Radyoterapi: İshal

Bağırsak hareketleri hızlanmış, dışkı katı, yumuşak veya sıvı halde olabilir. Kalça, mide ve karın bölgesine verilen radyoterapi, ince ve kalın bağırsaktaki sağlıklı hücreleri de etkilediği için ishale sebep olabilir. İshal olduğunda alınan sıvı miktarını arttırmalı, günde en az 8-12 bardak sıvı tüketmelidir. Meyva suyu, çay gibi şekerli sıvıların suyla seyreltilmesi önerilir. Öğün sayısını 5-6’ya çıkarmak, öğünlerde alınan besinleri azaltmak faydalı olacaktır. Mideyi yormayacak az posalı, az yağlı yiyecekler yemelidir. İshal fazlaysa, muz, pilav, elma püresi, tost gibi yiyeceklerin faydası olabilir.

Radyoterapi: Bitkinlik, Yorgunluk

Hafiften aşırı halsizliğe kadar değişen şiddetlerde hissedilebilir. Kansızlık, kaygı, bunalım, enfeksiyon, hareketsizlik veya alınan ilaçlar sebebiyle de ortaya çıkabilir. Radyoterapi bittikten sonra 1,5 – 12 ay kadar devam edebilir. Gün içinde daha çok etkinlik yapıp, rahatlamayı sağlayacak okuma, müzik dinleme gibi şeylerle uğraştıktan sonra en az 8 saat uyumaya çalışmanın faydası olacaktır. Etkinlikler yorucu olmamalıdır.

Radyoterapi: Saç Dökülmesi ve Kellik

Saç köklerindeki hücreler hızlı çoğalır, ve radyoterapiden etkilenirler. Kemoterapiden farklı olarak, yalnızca ışın verilen bölgelerdeki saç ve kıllarda dökülme olur. Genellikle radyoterapi başlangıcından 2-3 hafta sonra dökülmeye başlar ve 1 hafta içinde tamamlanır. Tedavi bittikten 3-6 ay sonra tekrar uzamaya başlarlar. Eğer ışın dozu çok yüksekse hiç çıkmayabilirler de. Yeniden çıkan saçlar, eskisine benzemeyebilir, ince – kıvırcık – koyu veya açık renkte olabilirler. Eğer kafa bölgesine radyoterapi veriliyor ve peruk takılması düşünülüyorsa, bunu tedavi başlamadan önce yapmak daha iyi olur. Saçlar döküldükten sonra kafa derisi hassaslaşabilir. Dışarıdayken başı açık tutmamak, çok sıcak veya çok soğuk yerlerde kalmamak gerekir.

yan etkiler

Radyoterapi: Ağızdaki Değişiklikler

Ülser veya yaralara bağlı ağrı, tükrük üretiminin azalmasına bağlı ağız ve boğazda kuruma (kserostomi de denir), tat duyusunda kayıp veya değişiklikler, diş dökülmesi, diş eti, diş, dilde enfeksiyon, çenede hareket kısıtlılığı veya kemik değişiklikleri, salya akışkanlığında azalma gibi durumlar ortaya çıkabilir. Bunların bazıları çabucak iyileşir, tat kaybı gibi bazıları aylarca – yıllarca devam edebilir, ağızda kuruluk gibi bazıları ise hiç düzelmeyebilir.  Radyoterapiye başlamadan en geç iki hafta önce bir diş hekimine muayene olmakta fayda vardır. Radyoterapi sırasında ağızdaki değişiklikler sürekli kontrol edilmelidir. Ağzın içi sürekli ıslak tutulmalıdır. Bunun için ezilmiş buz parçacıkları emmek, şekersiz sakız çiğnemek, yapay salya kullanmak gibi yöntemler veya doktorun önerebileceği ilaçlar uygulanabilir. Her yemekten sonra çok yumuşak bir fırçayla diş, dişetleri ve dil fırçalanmalıdır. Ağzı alkolsüz sıvılarla çalkalamalıdır. Dişetlerini kanatmadan diş araları temizlenmelidir. Diş protezleri hergün temizlenmelidir. Ağrı varsa kolay çiğnenebilecek ve yutulabilecek yiyecekler seçmeli, öğünler küçük ısırıklarla, yavaş çiğneyerek, sıvı yudumlayarak tüketilmelidir. Ağzı tahriş edebilecek patates veya mısır cipsi gibi gıdalar, acı veya çok sıcak gıdalar yenmemelidir. Asitli meyvelerden kaçınılmalı, kürdan gibi sivri cisimler kullanılmamalıdır. Alkol ve tütün tüketmemelidir. Aşırı şekerli gıdalar diş çürüğüne sebep olabilir. Ağız, günde 3 sefer, her seferinde 20 kez olabildiğince açıp kapatılarak alıştırma yapılmalıdır.

Radyoterapi: Bulantı  ve Kusma

Radyoterapi sırasında bulantı, kusma veya her ikisi birden gözlemlenebilir. Daha çok, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak veya beyine radyoterapi verildiğinde ortaya çıkar. Radyoterapinin dozu, ışınlanan bölgenin büyüklüğü, birlikte kemoterapi alma durumuna göre şiddeti artabilir. Radyoterapi alınmayan günlerde şiddeti azalır.

Başa çıkmak için mideyi yormayacak yiyecek ve içecekler tüketmeli, radyoterapiye girmeden önce kitap okuma, müzik dinleme gibi gevşetici hareketler yapmalı, günde 3 büyük öğün yerine 5-6 küçük öğün yemeli, çok soğuk veya çok sıcak yemekten ve içmekten kaçınmalı, varsa doktorun veya hemşireninin önereceği diyet veya ilaçlar alınmalıdır. Radyoterapi sırasında bazı kişiler aç karnına olduğunda, bazı kişiler ise hafifçe birşeyler yiyip içtiğinde daha az bulantı hissederler. Bu, hastanın deneyimine göre ayarlanmalıdır.

Radyoterapi: Cinsellik ve Üreme Sistemiyle İlgili Yan Etkiler

Bu belirtiler pelvis (kalça) bölgesine radyoterapi verilen, kadınlarda döl yolu, rahim veya yumurtalıklar, erkeklerde testisler veya prostat bezinin ışın aldığı durumlarda ortaya çıkabilir. Pek çoğu, radyoterapiye bağlı nedbe dokusu sebebiyle olur. Bitkinlik, ağrı, endişe, bunalım gibi olumsuzluklar da cinsel isteksizliğe yol açabilir.

Radyoterapi alırken hormonal değişiklikler, cinsel isteksizlik veya yetersizlik gibi durumlar ortaya çıkabilir. Radyoterapi sırasında ve sonrasında doğurganlık da etkilenebilir. Kadın veya erkek hasta ileride çocuk sahibi olamayabilir. Hamile olduğunu bilen kadınlar, radyoterapiye başlamadan önce mutlaka doktorunu bilgilendirmelidir. Kadınlarda ortaya çıkabilecek sorunlar, cinsel birleşme sırasında ağrı veya rahatsızlık, vaginada (döl yolu) kaşıntı, yanma, kuruma veya büzülme, adetlerde düzensizlik veya kesilme, menapoza ait belirtiler ortaya çıkması ve kısırlıktır. Erkeklerde, ereksiyonun (sertleşmenin) zor olması veya hiç olmaması, sperm sayısındaki veya kalitesindeki azalmaya bağlı kısırlık oluşabilir.

Radyoterapi bittikten sonra pek çok kişinin cinsel isteği eski haline döner. Pek çok cinsel yan etki düzelir. Ancak hormonal ve doğurganlıkla ilgili etkiler uzun süre, hatta yaşam boyunca devam edebilir. Erkek veya kadın, eğer radyoterapi bittikten sonra çocuk sahibi olabilirse, önceden alınan radyasyonun çocuğun sağlığına bir zararı olmayacaktır.

Radyoterapiye başlamadan önce, ileride çocuk sahibi olma isteği varsa, doktorla bu durum konuşulmalı, yumurta ve sperm alıp saklama gibi yöntemler konusunda bilgi edinilmelidir. Hiç bir cinsel sorun da yaşanmayabilir. Olası etkiler ve başa çıkma yöntemleri konusunda doktor veya hemşireyle önceden konuşarak bilgi sahibi olmak gerekir. Radyoterapi alırken gebe kalmamak gerekir. Radyoterapi, gebeliğin her aşamasında anne karnındaki bebeğe zarar verebilir. Henüz menapoza girmeyen kadınların, doğum kontrolü uygulaması gereklidir. Kalçaya verilen radyoterapi sebebiyle vaginada darlık, büzülme ortaya çıkabilir. Bu durum cinsel birleşmeyi ağrılı hale getirebilir. Her gün, vaginayı kayganlaştırıcı, nemli tutucu losyonlar sürmek, genişleticiler kullanmak gerekebilir. Bunun nasıl yapılacağı hakkında hemşire veya doktorla konuşup bilgi almak gerekir. Sertleşme sorunu riski de doktora sorulup öğrenilebilir.

Radyoterapi: Cilt, Deri Sorunları

Radyoterapi, cilt hücrelerinin dökülmesine ve ölmesine sebep olur. Radyoterapi verilen cilt bölgelerinde kızarıklık, kaşıntı, kuruma veya kabuklanma, ıslaklık, yara, enfeksiyon veya şişlik ortaya çıkabilir. Radyoterapinin cilt etkileri, başladıktan bir kaç hafta sonra ortaya çıkar ve pek çoğu radyoterapi bittikten birkaç hafta sonra ortadan kaybolur. Bazı etkiler uzun süre devam edebilir. Tedavi edilen bölgenin koyu veya lekeli gibi görüntüsü hiç geçmeyebilir. Eskisine oranla çok kuru veya kalın hissedilebilir. Güneşe karşı çabuk yanma ve hassasiyet olabilir. Tedavi edilen bölgede daha sonra cilt kanseri gelişebilir.

Güneşte uzun süre kalmamaya, şapka giymeye uzun kollu gömlek ve pantolon giymeye, koruma faktörü yüksek kremler kullanmaya çalışmalıdır.

Radyoterapi sırasında cildin sürtünmesi, ovalanması, çizilmesine, çok sıcak veya çok soğuk şeylerle temas etmesine engel olmalıdır. Ilık suyla her gün duş alınabilir, veya iki günde bir 30 dakikadan az süreyle banyoda kalınabilir. Kokusuz, deodorantsız, hafif bir sabun kullanmalı, sürtünmeden, hafifçe bastırarak kurulanmalıdır. Radyoterapi sınır çizimlerinin özellikle yıkanıp silinmemesine özen gösterilmelidir. Ciltle ilgili krem, yağ, pudra gibi şeyler kullanılıyorsa bunun uygun olup olmadığı mutlaka radyoterapi hemşiresi veya doktoruna sorulmalıdır. Eğer bunlardan kullanılacaksa, radyoterapi seansından en geç 4 saat önce uygulanmalıdır. Serin ve nemli yerlerde bulunmak cilt açısından daha iyi olacaktır. Ancak nemli ortamların mikroplardan arındırılmasına dikkat etmek gerekir. Elbiseler pamuk gibi yumuşak malzemeden yapılmış olmalıdır; sıkı, dar olmamalıdır. Cilt, dışarıda bir kaç dakikada bile güneş ışığından etkilenebilir. Radyoterapi bittikten sonra bile güneşten kaçınmalı, güneş banyosu yapılmamalı, cilt koruyucu kremler kullanılmalıdır. Cilde flaster, bant gibi şeyler yapıştırılmamalıdır. Eğer radyoterapi bölgesini traş etmek gerekiyorsa bunun nasıl yapılacağı konusunda doktordan tavsiye alınmalıdır. Elektrikli traş makinesi kullanmak, traş öncesi losyon sürmemek daha iyi olur. Eğer rektum bölgesi radyoterapi sahasındaysa burada da özellikle dışkılama sırasında cilt sorunları ortaya çıkabilir. Çocukların kullandığı ıslak mendillerle bu bölge silinebilir veya ılık oturma banyoları gerekebilir. Her durumda cilt değişikliklerinden radyoterapi hemşiresi ve doktorunu haberdar etmek, önerecekleri ilaç ve tedavileri uygulamak gerekir.

Radyoterapi: Boğaz ve Yemek Borusu (Yutma Zorlukları, Ağrı)

Göğüs veya boğaz bölgesine uygulanan radyoterapi, boğazda yangı ve ağrıya sebep olabilir. Yemek borusundaki yangıya özefajit denmektedir. Boğazda bir yumru varmış gibi hissedilebilir veya yemek borusunda, göğüs arkasında yanma, yutma güçlüğü olabilir. Bu şikayetlerin sebebi, radyoterapinin bu bölgedeki kanser hücrelerini yok ederken boğaz ve yemek borusundaki sağlam hücrelere de zarar vermesidir. Bu şikayetler, verilen radyasyonun dozuna bağlı olarak, ayrıca eş zamanlı olarak kemoterapi verilmesiyle, bunun yanı sıra kişinin sigara ve alkol kullanmasıyla artar. Etkiler genellikle radyoterapi başladıktan 2-3 hafta sonra farkedilir ve radyoterapi bittikten 4-6 hafta sonra kaybolur.

Bunlarla başa çıkmak için şunların yapılması faydalı olacaktır:

Yenen besinlerin kolay yutulabilir, küçük parçalar halinde, yumuşak, ıslak, sos veya yoğurtla karıştırılıp yumuşatılmış, serin (soğuk değil) veya oda ısısında, olması, içeceklerin serin (soğuk veya sıcak değil) olması, pipetle tüketilmesi önerilir. Günde 3 büyük öğün yerine, 5-6 küçük öğün alınması, kilo kaybetmemek için çok kalorili ve proteinli gıdaların tüketilmesi gerekir. Yedikten sonra en az 30 dakika yatmamak yemek borusunun tahriş olmasını engelleyebilir. Sıcak veya soğuk, acı, asitli (portakal – limon gibi), keskin kenarlı (patates kızartması gibi) besinler, her türlü tütün, alkol tüketimi boğazda yanma ve tahrişe sebep olabilir. Kilonun korunması için diyetisyenle ve her türlü şikayet konusunda doktorla görüşmek gerekir. Ağrı kesici, asit giderici, boğazı yumuşatıcı ilaçlar önerilebilir.

Radyoterapi: İdrar ve Mesaneyle İlgili Yan Etkiler

Mesane veya prostat bölgesine ışın alan hastalarda, mesane ve idrar yollarındaki sağlam hücrelerin zarar görüp yangı, ülser veya enfeksiyon ortaya çıkması sebebiyle şu sorunlar gözlemlenebilir:

İdrar yapmaya başlarken veya mesaneyi boşalttıktan sonra ağrı, idrar yapmaya başlamakta ve mesaneyi boşaltmakta güçlük, sık sık ve acil olarak idrara çıkmak, sistit (mesane veya idrar yollarında yangı), öksürüp aksırırken idrar kaçırmak, gece sık sık idrar yapmak için kalkmak, idrarda kan, mesanede (karın alt bölgesinde) ağrılı kasılmalar. Bunlar genellikle radyoterapiye başladıktan 3-5 hafta sonra ortaya çıkıp, tedavi bittikten 2-8 hafta sonra kaybolur.

Başa çıkmak için şunlar yapılabilir:

İdrar renginin sarı – berrak olmasını sağlayacak şekilde çok sıvı içmek (günde en az 6-8 bardak), kahve, siyah çay, alkol, tütün, baharat almamak uygundur. Şikayetler hemşire ve doktora anlatılmalıdır. Doktor, kas gevşetici, ağrı kesici önerebilir; bir enfeksiyon varsa antibiyotik verebilir; idrar kaçırma varsa fizik tedavi uygulatılabilir.

radyoterapi yan etkileri

Görüş Bildirin

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir